1057. Jak żyć bez światła? / Bartosz Popczyński

Wykład Bartosza Popczyńskiego w ramach cyklu Spotkania z przyrodą [28 października 2026 r.] Co robić, kiedy wzrok przestaje być najważniejszym zmysłem? Jak polować, orientować się w przestrzeni i wychowywać młode w niemal całkowitej ciemności?Bartosz Popczyński zabiera nas do świata zwierząt, które znaczną część życia spędzają pod ziemią albo rozpoczynają aktywność dopiero po zachodzie słońca. Okazuje się, że ciemność nie musi być ograniczeniem - jeśli ewolucja wyposażyła nas w odpowiednie zmysły i przystosowania.Pierwszym bohaterem wykładu jest borsuk. To zwierzę, które większość dnia spędza w rozbudowanych norach, a aktywność rozpoczyna zwykle o zmierzchu. Zanim wyjdzie na powierzchnię, często wystawia głowę i za pomocą węchu sprawdza, czy w pobliżu nie ma zagrożenia.Borsucze nory mogą funkcjonować przez dziesiątki lat, a korzystają z nich nie tylko ich budowniczowie. Popczyński opowiada o obserwacjach lisów dzielących nory z borsukami, o jenotach szukających w nich zimowego schronienia oraz o innych zwierzętach wykorzystujących istniejące podziemne kryjówki.Dowiadujemy się również, jak po tropach i wyglądzie otoczenia odróżnić norę lisa od nory borsuka. Borsuk uchodzi tu za wyjątkowego „czyściocha” - latryny zakłada poza miejscem, w którym mieszka, podczas gdy przy lisich norach można znaleźć resztki pokarmu i przedmioty przyniesione z otoczenia.Pod ziemią ogromną część życia spędza również świstak tatrzański. Rodzina świstaków może przebywać w norze zimowej średnio około 215 dni w roku. System tuneli ma nawet kilka metrów głębokości, a komora gniazdowa może znajdować się około 7 metrów pod powierzchnią.W całkowitej ciemności świetnie funkcjonuje także kret. I wbrew popularnemu powiedzeniu - kret nie jest ślepy. Jego wzrok ma niewielkie znaczenie podczas poruszania się pod ziemią, dlatego znacznie większą rolę odgrywają inne zmysły i zdolność odczytywania otoczenia.A co ze zwierzętami, które wybierają noc?Jednym z najlepszych przykładów jest puszczyk zwyczajny - najpospolitsza polska sowa. Kiedy my kończymy aktywność, puszczyki zaczynają polować. Ich oczy są przystosowane do wykorzystywania nawet bardzo małej ilości światła.Jeszcze inaczej radzą sobie nietoperze.Popczyński wyjaśnia, czym jest echolokacja, nazywana czasem „widzeniem dźwiękowym”. Nietoperz wysyła ultradźwięki i analizuje echo odbijające się od przeszkód oraz potencjalnych ofiar. Dzięki temu potrafi bardzo precyzyjnie orientować się w przestrzeni i polować w ciemności.Ale pojawia się tu również ciekawy mit: nietoperze nie są ślepe. Echolokację wspomagają wzrokiem, szczególnie przy orientacji na większych dystansach.W końcowej części wykładu poznajemy również biologiczne rozwiązania pozwalające wielu zwierzętom widzieć lepiej od człowieka po zmroku. Należą do nich błona odblaskowa oka - tapetum lucidum, duża liczba pręcików w siatkówce oraz większe źrenice i soczewki.To właśnie tapetum lucidum odpowiada za charakterystyczne „świecenie” oczu kota czy innych zwierząt, gdy nocą skierujemy w ich stronę światło.Jak więc żyć bez światła?Można przenieść aktywność na noc, wykorzystać węch i słuch, nauczyć się „widzieć dźwiękiem”, zamieszkać pod ziemią albo wyposażyć oczy w mechanizmy, które wykorzystają nawet minimalną ilość światła.Bartosz Popczyński - leśnik i edukator przyrodniczy związany z Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej Lasów Miejskich - Warszawa. Od lat popularyzuje wiedzę o zwierzętach, lasach i funkcjonowaniu przyrody.Pozostałe wykłady Bartosza Popczyńskiego:https://www.youtube.com/playlist?list=PL9_onnXnQgUR3X2rtXfPeIPnBtrSS_4oqWsparcie Wszechnicy:https://patronite.pl/wszechnicafww#Wszechnica #BartoszPopczyński #SpotkaniaZPrzyrodą #Zwierzęta #NocneZwierzęta #Nietoperze #Sowy #Borsuk #PrzyrodaZnajdź nas: https://www.youtube.com/c/WszechnicaFWW/https://www.facebook.com/WszechnicaFWW1/https://anchor.fm/wszechnicaorgpl---historiahttps://anchor.fm/wszechnica-fww-naukahttps://wszechnica.org.pl/