LOZAN: ZAFERİN BEDELİ HİLAFET Mİ?-24 TEMMUZ 2026-MEVLANA TAKVİMİ

Lozan’ı doğru anlamak için geriden bakmak gerekir. İngiliz Doğu Komitesi 1919’da Türkleri Anadolu’ya sıkıştırıp Batı’ya bağlama planını Lord Curzon’un öncülüğünde benimsedi. Konferans Lozan’a taşındı; masanın başında Curzon vardı. Türkiye ise diplomasi tecrübesi olmayan, üstelik kulağı ağır işiten İsmet Paşa’yı gönderdi. Saltanat, görüşmelerden on gün önce kaldırıldı; fakat yürürlükteki anayasa Halife’yi devletin başı sayıyordu. Ankara, uluslararası meşruiyet için hilafeti feda etmeye razı oldu. Perde arkasında Hahambaşı Hayim Nahum, Londra’da Curzon’a “Siz Türkiye’yi tanıyın, biz hilafeti bitirelim” taahhüdü verdi; sonra Ankara’ya dönüp planı onaylattı. Müzakerelerde coğrafî başlıklar Curzon’un istediği gibi şekillendi. 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan, bir “ön mutabakat” gibiydi; İngiltere, hilafet kaldırılmadan onaylamadı. 3 Mart 1924’te hilafet lağvedildi; 16 Temmuz’da anlaşma İngiliz Parlamentosu’ndan geçti. Curzon’un “Türkleri maneviyat ve ruh cephesinden öldürdük” sözü, masanın bedelini özetliyordu. Birinci Meclis lağvedildi; yeni Meclis Lozan’ı süratle onayladı. Böylece cephede kazanılan, masada ruhen kaybedilen bir dönüm noktasına varıldı. “Türkiye Cumhuriyeti’nin tapu senedi” denilen Lozan, gerçekte İngiltere’nin şart koştuğu bir meşruiyet faturası mıydı? Zaferin coğrafyası korunurken, hilafetin bedeli olarak milletin manevî omurgası mı çıkarıldı? Tapuyu yendiğimiz düşmandan almak, hangi tarihin kazancı, hangisinin kaybıdır? Son tahlilde Lozan, cephedeki şanlı galibiyetin masada meşruiyet uğruna ruhunu ipotek ettiren bir uzlaşmaydı; bedel hilafetin kaldırılmasıyla tahsil edildi ve tartışma yüz yıl sonra dahi aynı soruda düğümlendi; cevabı hâlâ muğlak kaldı, maalesef. (Nuh Albayrak, Star Gazetesi, 24 Temmuz 2023 Tarihli Köşe Yazısı)